Samodzielność u dziecka przejawia się w sytuacjach wykonywania pewnych czynności bez pomocy osoby dorosłej. Prawidłowy rozwój samodzielności sprawia, że w toku rozwoju kształtuje się osoba wolna, odpowiedzialna za podejmowane przez siebie działania.
Działanie samodzielne to takie, które spełnia trzy kryteria:
- jest podejmowane z własnej inicjatywy,
- zmierza do określonego celu,
- służy realizacji własnych poczynań, a nie uzyskaniu czyjejś aprobaty.
Samodzielność jako cecha osobowości, rozwija się etapami i przechodzi od niższych do wyższych form rozwoju i działania.
W okresie wieku przedszkolnego nasila się rozwój samodzielności umysłowej, praktycznej i społecznej, lecz jego efektywność zależy od czynników środowiskowych. Wychowanie odgrywa w tym względzie decydującą rolę.
W kształtowaniu samodzielności ważną rolę odgrywa najbliższe środowisko, ponieważ dziecko wykonuje o własnych siłach pierwsze czynności w domu rodzinnym. Jego rozwój zależy, więc od warunków, postawy rodziców, metod wychowania, umiejętności kierowania rozwojem. Wykonując proste czynności dziecko zaspokaja własne dążenia do autonomii i samodzielności. Brak sytuacji sprzyjających rozwijaniu samodzielnego działania, umiejętności praktycznych, prowadzi do stopniowego „wygaszania” tej tak ważnej wrodzonej cechy człowieka.


Ochranianie, wyręczanie powodują zahamowanie rozwoju takich cech, jak niezależność, odpowiedzialność, konsekwencja w działaniu. Ponadto dziecko pozbawione możliwości samodzielnego rozwoju, w życiu dorosłym posiada poczucie niższej wartości oraz nie przejawia w swych zachowaniach działań służących samorealizacji. Można więc uznać, że zaburzeniu ulega realizacja najważniejszych potrzeb człowieka.
Rozwijając samodzielność dziecka należy mieć na uwadze jego możliwości. Opiekun powinien być uważny zarówno na osiągnięcia dziecka, jak i na jego potencjał i z wyczuciem formułować kolejne zadania tak, by nie wykraczały dalej niż jeden krok ponad to, co dziecko potrafi zrobić i zrozumieć. Inaczej mówiąc, aby skutecznie zmotywować dziecko do pracy należy wykorzystywać posiadaną przez nie wiedzę i umiejętności.
W drodze ku osiąganiu zdolności do wykonywania czynności bez pomocy dorosłych dziecko szczególnie ma okazję wykazać się w kilku obszarach:
czynności samoobsługowe:
jedzenie, ubieranie się, zasypianie, opanowanie nawyków higienicznych. Bardzo ważne jest tutaj okazanie szacunku, cierpliwości i uznania dla zmagań dziecka. Kształtowaniu prawidłowych nawyków związanych z samoobsługą sprzyja dawanie dziecku czasu na dokończenie rozpoczętej czynności. Wszelkie wyręczanie z uwagi na pośpiech, niecierpliwość opiekuna sprawia, że dziecko traci motywację do opanowania określonych czynności, przekonując się o swojej bezradności, pokłada w rodzicu wiarę, że zrobi to za niego lepiej i szybciej. W miarę stały rytm dnia określa, co i w jaki sposób będzie się odbywało np. sposób spożywania posiłków – zdecydowanie służy wspólne jedzenie, przy stole kiedy dziecko ma okazję obserwować kulturę jedzenia, posługiwanie się sztućcami oraz naśladowanie tych czynności. Może także pomagać w nakrywaniu, odnosić talerzyk do zlewu czy nalewać sobie do kubeczka. Ze względów wychowawczych i bezpieczeństwa nie powinno zostawiać się dzieci bez opieki w trakcie jedzenia. Od najwcześniejszych lat wskazane jest samodzielne spanie, które sprawia, że w dziecku wzmacnia się poczucie własnej odrębności, odcina więź symbiotyczną z rodzicem. Ubieranie się i samodzielne próby komponowania własnego stroju usprawniają koordynację ciała, motorykę małą a także sprzyjają kształtowaniu się poczucia smaku w doborze stroju, dziecko czuje się odpowiedzialne i może wyrazić swoją indywidualność. Na tym etapie ważne jest aby pomóc dziecku poprzez zbudowanie przyjaznego otoczenia domu, ułatwiającego stawanie się samodzielnym człowiekiem, np.: stołeczek przy zlewie w łazience, najniższa szuflada dla ubranek, a także pomoc przy bardziej skomplikowanych czynnościach – zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł, pomoc w kąpieli itp.

umiejętności praktyczne i społeczne:
Dzieci interesują się pracą dorosłych, podpatrują co i jak robią a następnie próbują pomagać (prace kuchenne, sprzątanie, nakrywanie do stołu, zakupy, pranie, podlewanie kwiatów, karmienie zwierzątek itp.) Należy dzieciom pozwalać współdziałać, gdyż są to naturalne odruchy dziecięce, które należy wykorzystać w wychowaniu. Pomagając dorosłym dziecko zdobywa doświadczenia, podpatruje i naśladuje działania dorosłych, trenuje czynności, uczy się słuchania i wykonywania poleceń, rozwija zdolności manipulacyjne, uczy się troskliwości np. podczas pielęgnacji roślin czy opieki nad zwierzątkiem. Jeżeli zdobywa uznanie, znajduje wtedy korzystne warunki rozwoju, chętnie popisuje się swoimi umiejętnościami a to stanowi dla dziecka źródło zadowolenia oraz zachętę do dalszej aktywności. Wyrabia sobie własną postawę społeczną, cechy charakteru, uświadamia sobie swoją rolę i znaczenie jako członka rodziny.

samodzielność umysłowa:
kształtuje się ona: w sytuacjach dokonywania wyborów, podejmowania decyzji ( wybór stroju do przedszkola, co zjeść na kolację, czym i w co się bawić itp.); poszukiwania odpowiedzi na pytania (zamiast od razu dać dziecku odpowiedź wskazać źródła gdzie można poszukać odpowiedzi – inne osoby, które mają wiedzę na dany temat, książki, internet, zachęcać dziecko aby podzieliło się swoimi pomysłami, które mogą być twórcze i innowacyjne. W zmaganiach związanych z opanowywaniem określonej umiejętności – należy doceniać i przekazywać dziecku wiarę w jego zdolności, że na pewno sobie poradzi. Wskazywać aktywne sposoby pomocne w opanowaniu czynności a także pokazywać konsekwencje wynikające z określonych aktywności (zabawy w co by było gdyby…..)
Prawidłowe kształtowanie samodzielności umysłowej będzie procentowało u dziecka wiarą we własne możliwości, skuteczności w rozwiązywaniu problemów, chęcią dalszego działania do nabywania wiedzy.
Dodatkowo sytuacje społeczne, w których uczestniczy dziecko i częste kontakty z innymi ludźmi – sąsiadami, znajomymi, kolegami na podwórku, w przedszkolu sprzyjają rozwijaniu samodzielności.

Rolą rodzica/opiekuna jest przekazywanie swojemu dziecku komunikatów, że mimo trudności jakie napotyka w zdobywaniu samodzielności,  jest dumnym z jego pracy i wysiłku. Efektem takich działań dorosłego powinno być przekonanie dziecka, że zrobiło coś samo, że jest samodzielne i niezależne, przy jednoczesnym przekonaniu, że w razie potrzeby zawsze może zwrócić się o pomoc. Poczucie tego, że jest się w stanie samemu coś zrobić, oraz duma z efektów pracy jest bardzo ważnym elementem rozwoju dziecka, kształtuje poczucie sprawstwa, myślenie przyczynowo – skutkowe, wpływa na poczucie własnej wartości, a także motywację do pracy (co jest nie do przecenienia w wieku szkolnym). Dzięki pomocy dorosłego dziecko może z radością i ufnością samodzielnie poznawać świat i radzić sobie z przeciwnościami.
Uczenie dziecka samodzielności i niezależności nie jest prostym zadaniem, wymaga cierpliwości, zawsze jednak warto pamiętać o tym, że pracując z przedszkolakiem łatwiej nam będzie poradzić sobie z uczniem, którego dążenie do autonomii będzie w dużej mierze zależało od doświadczeń z dzieciństwa.
                                                                                                                             Wirginia Fułat
                                                                                                                               psycholog