- "Ktoś mi podmienił syna/córkę. W miejsce całkiem sympatycznego i przewidywalnego dzieciaka, nagle pod moich dachem zamieszkał rozdrażniony i co chwila obrażony nastolatek, który z byle powodu wpada w rozpacz, by za moment tańczyć z radości" - myślę, że wielu rodziców podpisałoby się pod tymi słowami. Skąd te zmiany?

 

Fizyczność

            Okres dorastania to czas obfitujący w pytania, wątpliwości,  bogaty w problemy zarówno dla młodzieży, która go przeżywa, jak dla dorosłych, którzy jej w procesie dorastania pomagają i towarzyszą. Z procesem intensywnego rozwoju fizycznego i dojrzewania płciowego wiążą się zmiany wyglądu zewnętrznego (zwiększa się wysokość, ciężar ciała, długość kończyn, szerokość  barków u chłopców, przyrost szerokości bioder u dziewcząt, zmiany w wyglądzie zewnętrznym twarzy).

Umysł, poznanie

 Jest to okres intensywnego rozwoju umysłowego, obejmującego wszystkie procesy, wszystkie funkcje intelektualne. Spostrzeżenia stają się dokładniejsze, bogatsze w szczegóły, wielostronne, świadomie ukierunkowane.

Sprawność zmysłów osiąga swój szczytowy rozwój, a równocześnie doskonalenie się uwagi dowolnej i procesów myślenia umożliwia dokładną analizę i syntezę spostrzeganej rzeczywistości, rozwój myślenia abstrakcyjnego pozwala na lepsze rozumienie zapamiętywanego materiału.

Krytycyzm

Wymienione wcześniej osiągnięcia ułatwiają dorastającym wzmożony krytycyzm : dostrzegają i wychwytują oni wszelkiego rodzaju niekonsekwencje w postępowaniu ludzi, a także sprzeczności i rozbieżności miedzy postępowaniem a głoszonymi zasadami, między teorią a praktyką. Zasadniczej zmianie ulega ich stosunek do dorosłych, zwłaszcza do rodziców, więź emocjonalna z nimi rozluźnia się, autorytet słabnie.  Dzięki dobrej spostrzegawczości i umiejętności zestawiania i porównywania zauważają liczne mankamenty i uchybienia w postępowaniu dorosłych. Zanim sami wejdą w środowisko ludzi dojrzałych i zaczną w pełni uczestniczyć w ich życiu, poddają je surowej ocenie i krytyce.

Emocje

Czas ten to okres wzmożonej emocjonalności, niezwykłej intensywności i żywości przeżyć uczuciowych. Emocje są chwiejne -raz wywołują załamanie, brak wiary we własne możliwości, w powodzenie w jakiejkolwiek dziedzinie, a w innych momentach  poczucie własnej mocy; raz wzruszają się i współczują, to znowu są twardzi, nieugięci a nawet okrutni. Intensywne przemiany hormonalne sprawiają, że dziewczęta i chłopcy sami nie wiedzą, skąd płynie ich radość, dlaczego ogarnia ich smutek.

W pierwszej fazie wieku dorastania dominują stany uczuciowe negatywne, niepokoje, lęki dotyczące własnej osoby np. Czy nie spotka mnie niepowodzenie, czy sobie poradzę oraz lęki o charakterze społecznym, obawy przed kontaktami z innymi, przed odrzuceniem, wyśmianiem, nieśmiałością.

W drugiej fazie dorastania młodzież przeżywa wiele stanów emocjonalnych pozytywnych: radość, zachwyt, entuzjazm, poczucie własnej mocy.

Innymi negatywnymi stanami emocjonalnymi są: gniew, złość, agresja, które są reakcją na frustracje, czyli m.in. wynikające z zakazów i nakazów i braku realizacji własnych potrzeb na uniemożliwienie realizacji własnych planów, na ograniczenie przywilejów, na kontrolę i przymus.

             Młodzi ludzie często uzewnętrzniają agresję w formie milczenia, ironii, krytyki.


Obraz samego siebie

Na początku wieku dorastania, w 12 – 13 r. ż., pojawia się u młodzieży zainteresowanie własną psychiką, sobą, swoim „ja”, a wynikiem tego jest kształtowanie się obrazu samego siebie.

Na powstanie tego obrazu mają wpływ głównie oceny i opinie rodziców i nauczycieli oraz innych osób dorosłych a także koleżanek i kolegów.

Jeśli ogólne zabarwienie tego obrazu jest negatywne, to pojawia się niepokój, lęk, czasem nawet depresja. Natomiast obraz samego siebie ogólnie pozytywny, może stanowić impuls do dalszego rozwijania własnych możliwości i doskonalenia się.

Potrzeba autonomii

W wieku dorastania ze szczególną siłą przejawia się potrzeba samodzielności, niezależności, autonomii. Dziewczęta i chłopcy pragną sami decydować o swoich sprawach, sposobie spędzania czasu, wydawania pieniędzy, ubierania się, doborze koleżanek i kolegów.

Rola rówieśników

Już od początku wieku dorastania dzieci  przejawiają potrzebę przebywania w towarzystwie rówieśników. Więź emocjonalna z rodzicami pozostaje tym silniejsza, w im większym stopniu dorośli rozumieją potrzeby dorastających dzieci i pomagają w ich realizacji. Rodzice stopniowo wycofują się z niektórych form opieki.

Dorastający ludzie odczuwają potrzebę przynależności do grupy lub paczki koleżeńskiej, z którą się identyfikują. Przejmują jej opinię, chcą z nią współdziałać, ponieważ ona zapewnia im poczucie bezpieczeństwa, rozładowanie napięć powstających podczas konfliktów z dorosłymi, akceptację.

Rówieśnicy- rodzina

Tendencja do silnej identyfikacji z grupą rówieśniczą występuje silniej u tych dzieci, które w swoim środowisku rodzinnym nie zaspakajają potrzeb psychicznych, które źle się w nim czują, ponieważ:

-są przez rodziców odrzucane, nieakceptowane,

-są traktowane w sposób nadopiekuńczy, a więc niezgodny z ich potrzebami rozwojowymi,

-środowisko rodzinne cechuje niekorzystna atmosfera: konflikty między rodzicami, alkoholizm, inne nieprawidłowości prowadzące do zachwiania poczucia bezpieczeństwa.

Jeżeli klimat rodzinny jest dobry, to więź z rodziną na ogół współgra z poczuciem przynależności do grupy rówieśniczej.

Rodzina

Rodzice, którzy pokazują dorastającym dzieciom na własnym przykładzie, że opierają swoje postępowanie na autentycznej miłości, na szacunku dla drugiego człowieka i liczeniu się z jego potrzebami, na realizacji właściwej hierarchii wartości, niedopuszczaniu do wyłącznej dominacji potrzeb biologicznych, dostarczają dorastającym dzieciom najlepszych wzorów, które działają skuteczniej niż wszelkie słowo.

Zachowania ucieczkowe (wycofywanie się, walka, błaznowanie, zaprzeczanie rzeczywistości, upodabnianie się).

Często obserwowanym zjawiskiem jest to, że dzieci są inne w domu, inne w towarzystwie kolegów, w szkole. Ich zachowania zależą od doznawanych w danym momencie stanów emocjonalnych. Silne poczucie niższości wywołane np. kolejną jedynką, czy wyśmiewaniem się przez kolegów, opryskliwym odezwaniem się najbliższych powodują zachowania, których celem jest ochrona młodego człowieka  przed bólem wywołanym przez otoczenie.

Wycofywanie się

Dziecko wycofujące się w skorupę milczenia i samotności nie chce podejmować żadnego ryzyka, że kolejny raz zostanie przez kogoś zranione. Usuwa się na bok, nie bierze udziału w nawiązywaniu relacji z innymi. Jeżeli rany zadawała np. klasa, będzie stosowało tę metodę obrony jedynie w szkole.

Walka

Najczęściej podejmuje ją dziecko ze skłonnościami do rozwiązań siłowych lub dziecko wycofujące się, ciche, nieśmiałe, które rekompensuje sobie bolesne doznania emocjonalne wypowiadając walkę każdemu, z najbliższymi włącznie.

             Dochodzi do wniosku, że walka boli mniej niż wycofywanie się!

Błaznowanie

Często widzimy, że tzw. „klasowy błazen” wyśmiewa się ze wszystkiego, bo jego poczucie niższości każe mu tak działać. Bardziej świadomie lub mniej ale myśli– „śmieją się z tego, jak się wygłupiam i to jedyne, co mi wychodzi. Będę tak robił dalej”.

Zaprzeczanie rzeczywistości

Znanym mechanizmem jest postawa, zgodnie z którą radzenie sobie z nadmiarem problemów polega na uwierzeniu, że one nie istnieją. Oznacza to brak reakcji na zdarzenia, jakby ich nie było „jak się o czymś nie mówi to tego nie ma”. Z dzieci tak reagujących na nadmierny stres często wyrastają ludzie obarczeni nałogami.

Upodabnianie się

Typowy dla młodych ludzi mechanizm - konformizm – te same fryzury, stroje, zachowania są wyrazem lęku przed odrzuceniem przez grupę. Nastolatki zamieniają się w armię jednakowych dziewcząt i chłopców. Chcą być akceptowane za wszelką cenę. Nawet za cenę utraty własnych przekonań, czy poglądów.

Jakie zachowania rodziców mogą być pomocne, aby obie strony radziły sobie w trudnych sytuacjach?

- zrozumienie nastolatka i pomoc w opanowaniu emocji,

- jak najwięcej rozmów o emocjach i uczuciach własnych i dziecka,

- przyjmowanie odpowiedzialności za relacje z dzieckiem: nie można stać się jego kumplem, nie można też się na niego jak kumpel obrażać,

- za rodzaj kontaktów dziecko – rodzic odpowiedzialny jest rodzic, ponieważ jest dorosły i taka jest jego rola, 

- jasno precyzowane oczekiwania i określanie konsekwencji zachowania, którego nie akceptujemy,

- dotrzymywanie obietnic – dbanie o to, aby zawsze postępować konsekwentnie i zgodnie z wcześniej uzgodnionymi zasadami,

- krytykowanie zachowań, a nie samego dziecka.

Musimy pamiętać, że pewne zachowania, które nas niepokoją maja charakter rozwojowy. Mogą wystąpić u naszych dzieci cechy zaburzeń zachowania, emocjonalności, powinny one jednak mieć charakter adekwatny do fazy rozwojowej np. okresu adolescencji i naturalnych dla tego okresu, przejawów buntu, dążenia do samodzielności i niezależności. Jeśli jednak obserwujemy, że trudne zachowania eskalują, a nasze dziecko nie radzi sobie z rzeczywistością to nie powinniśmy się wahać przed poszukaniem pomocy dla siebie i dziecka. Istnieje szereg możliwości uzyskania profesjonalnej pomocy bezpośrednio lub telefonicznie.

 

Gdzie może szukać pomocy rodzic lub samo dziecko?

- Pedagog lub psycholog szkolny.

- Poradnia Psychologiczno- Pedagogiczna,

- Poradnia Zdrowia Psychicznego,

- Ośrodek Interwencji Kryzysowej,

- Ośrodek Pomocy Społecznej,

- Policja,

- Sąd Rodzinny,

- Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111

 

Anna  Bujarska- psycholog.